لە چاوپێکەوتنێکی تایبەتدا کە ڕۆژی پێنجشەممە، ٦ی ئاگۆستی ٢٠٢٦، لەسەر کاناڵی The Amargi و لە بەرنامەی ئامارگی مۆزایک (The Amargi Mosaic) بڵاوکرایەوە، ئەلیف ساریجان میوانداری عەمبەرین زەمان، ڕۆژنامەنووس و سەرنووسەری باڵای ماڵپەڕی (Al-Monitor)ی کرد. چاوپێکەوتنەکە تیشکی خستە سەر پێشهاتە تازەکانی پرۆسەی ئاشتیی نێوان تورکیا و بزووتنەوەی کورد، هەروەها پەیوەندیی ڕاستەوخۆی ئەم پرۆسەیە بە داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی و سەربازیی سووریا لە قۆناغی پاش ئەسەددا.

عەمبەرین زەمان لە وەڵامی پرسیارێکی ئەلیف ساریجاندا سەبارەت بە بەراوردی پرۆسەی ئێستا لەگەڵ هەوڵەکانی ڕابردوو (بەتایبەت پرۆسەی ٢٠١٣–٢٠١٥)، ئاماژەی بەوە کرد کە دیارترین جیاوازی لە ڕووی «پێکهاتەیی و بارودۆخی مەیدانی»یەوەیە. لە کاتێکدا هەوڵەکانی پێشوو لە ناوەڕۆکی ململانێیەکی چەکداریی چالاک و تەقینەوەی ئاڵۆزییەکانی سووریادا بەڕێوەدەچوون، قۆناغی ئێستا ئاڕاستەیەکی ڕوونی بەرەو «هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەیی» بەخۆیەوە بینیوە.

سەبارەت بە ئاستی ناوچەیی، زەمان ئاماژەی بە کشانەوە و دووبارە جێگیرکردنەوەی کەلوپەلە بەرگریییەکانی ئەمریکا (وەک باترییەکانی پاتریۆت) لە هەولێر کرد، کە ئەمەش نیگەرانیی جدی لەناو حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) دروستکردووە بەرامبەر هێرشی بێفڕۆکەوان و مووشەکیی هێزە وەکالەتکارەکان.

زەمان ئاماژەی بەوەش کرد کە تورکیا هەوڵدەدات کۆنتڕۆڵی ئاسایشی سنوورەکانی باشووری بکات تا بتوانێت زیاتر تەرکیز بکاتە سەر ڕۆڵی ناوچەیی خۆی لە پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی وەک قەتەر، سعودیە، پاکستان، و چاودێریکردنی ئاڵۆزییە ئەگەرییەکان لەگەڵ ئیسرائیل.

بەهۆی گرینگی بابەتەکە دەقی وەرگێردراوی گفتگۆکە لە خوارەوە پێشکەش دەکرێت.

ئەلیف ساریجان: عەمبەرین، بەخێر بێیت بۆ پۆدکاستی ئامارگی مۆزایک (The Amargi Mosaic). دوای زیاتر لە دوو دەیە لە ڕووماڵکردنی بابەتەکانی تورکیا، کورد، و جیۆپۆلیتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پرۆسەی ئاشتیی ئێستای نێوان ئانکارا و بزووتنەوەی کورد چۆن بەراورد دەکرێت بە هەوڵەکانی پێشوو، وەک پرۆسەی ساڵانی ٢٠١٣–٢٠١٥؟

عەمبەرین زەمان: سوپاس ئەلیف. دیارترین جیاوازی، ئەو بارودۆخە پێکهاتەییەیە کە ئەم پرۆسەیەی تێدا بەڕێوە دەچێت. هەوڵەکانی پێشووی ئاشتی—بە تایبەتی گفتوگۆکانی ئۆسلۆ یان پرۆسەی ٢٠١٣–٢٠١٥—لە کاتێکدا ڕوویان دا کە پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) پێکهاتە و چالاکییە چەکدارییەکانی بەردەوام بوون و ململانێی سووریاش بە خێرایی لە گەشەکردندا بوو.

ئەوەی لەم قۆناغەدا دەینیشینین، هەنگاوێکی ئاشکرایە بەرەو هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەیی. ڕێنماییەکانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ئیمڕاڵییەوە چوارچێوەیەکی بۆ پەکەکە دیاری کرد بۆ کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداری، بەستنی کۆنگرە و چەکدانانی فەرمی. ئێمە ساتەوەختی هێماییمان بینی وەک سووتاندنی چەک لەلایەن گەریلاکانەوە لە پارێزگای سلێمانی لە عێراق. بەڵام خاڵی سەرەکیی کێشمەکێشمەکە ڕێزبەندیی هەنگاوەکان و دەستەبەرکردنەکانە: ئانکارا داوای چەکدانانی پشتڕاستکراوە و چۆڵکردنی ئەشکەوتەکان دەکات پێش دەرکردنی یاسای گشتگیر، لەکاتێکدا لایەنی سیاسیی کوردی—کە لەلایەن پارتی دەم (DEM Party) نوێنەرایەتی دەکرێت—پێداگری لەسەر گەرەنتیی یاسایی و چوارچێوەی یاسایی هاوكات دەکات بۆ تێکەڵبوونەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی.

ئەلیف ساریجان: سەبارەت بە پرسی گەرەنتییە یاساییەکان، چی ئانکارای ڕاگرتووە و لە ئێستادا چ میکانیزمێکی یاسایی لە پەرلەماندا گفتوگۆی لەسەر دەکرێت؟

عەمبەرین زەمان: دوودڵی و دوورەپەرێزیی ئانکارا سەرچاوەی لە سیاستە ناوخۆییەکان و بێپێزەییی بەجێماوی ساڵی ٢٠١٥وە گرتووە. هاوپەیمانیی دەسەڵاتدار داوای بەڵگەی ڕوون و بێگەڕانەوە بۆ چەکدانان دەکات—بە تایبەتی چۆڵکردنی تەواوەتی بنکە سەرەکییەکانی پەکەکە لە چیاکانی خواکورک و گارا لە باکووری عێراق—پێش ئەوەی خۆی بخاتە بەر ڕەخنەی سیاسیی لایەنە نەتەوەپەرستەکان.

لە هەمان کاتدا، پەرلەمان و کۆمیسیۆنێکی تایبەت ڕەشنووسی چوارچێوەی تێکەڵبوونەوەیان تاوتوێ کردووە. لایەنی کوردی داوای یاسایەکی تایبەت بە پرۆسەکە دەکات لە شوێنی لێبووردنی گشتیی ئاسایی. ئەوان داوای بڕگەی ڕوون دەکەن بۆ چۆنیەتی گەڕانەوە یان پەنابردنی چەکدارانی پێشوو، چاکسازیی پێکهاتەیی لە یاساکانی دژە-تێرۆر، و کۆتاییهێنان بە سیستەمی قەیوم (تەعینکردنی وەسی) کە بە شێوەیەکی بەردەوام سەرۆک شارەوانییە هەڵبژێردراوە کوردەکان بە بەرپرسانی دەوڵەت جێگە دەگرێتەوە.

ئەلیف ساریجان: ئەگەر لە سنوورەکان بپەڕینەوە بەرەو دیمەشق و باکووری ڕۆژهەڵات، ئەم داینامیکە ناوخۆییەی تورکیا چۆن لەگەڵ داڕشتنەوەی سووریا لەژێر دەسەڵاتی ئەحمەد ئەلشەرع بەیەک دەگەن؟

عەمبەرین زەمان: ئەم دوو مەیدانە بە شێوەیەکی لێک دانەبڕاو بە یەکەوە بەستراونەتەوە. دوای رووخانی ڕژێمی ئەسەد و قۆناغی گواستنەوە لەژێر دەسەڵاتی ئەحمەد ئەلشەرع، دیمەشق گوشار دەکات بۆ چەسپاندنی سەروەریی دەوڵەت و هێنانی هەموو گرووپە چەکدارەکان، لەوانەش هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە - SDF)، بۆ ناو یەک پێکهاتەی سەربازیی نیشتمانی.

بۆ ئانکارا، ئامادەیی فەرماندەکانی پەیوەندیدار بە پەکەکە لەناو هەسەدەدا هەمیشە هێڵی سووری سەرەکی بووە. ئێمە ئێستا دەبینین پەیوەندی دیپلۆماسی لە ئاستی بەرزدا هەیە—وەک سەردانی ئاساد ئەلشیبانی، وەزیری دەرەوەی سووریا بۆ ئانکارا بۆ ئاگادارکردنەوەی بەرپرسانی تورکیا و ئیبراهیم کالن، سەرۆکی هەواڵگری—سەبارەت بە پرۆسەی تێکەڵبوونەوە. خاڵی سەرەکیی ململانێکە لە دیمەشق بریتییە لە تۆمارکردن و ڕادەستکردنی چەکە قورسەکان، و دیاریکردنی ڕۆڵی داهاتووی کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان وەک مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتیی هەسەدە. لەکاتێکدا هەسەدە داوای لامەرکەزییەت و گەرەنتی بۆ حکومڕانیی خۆجێیی و مافەکانی کورد دەکات، ئانکارا و دیمەشق لەسەر ئەوە هاوڕان کە نابێت هیچ پێکهاتەیەکی سەربازیی سەربەخۆ لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی دەوڵەتدا بمێنێتەوە.

ئەلیف ساریجان: لە ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە، گۆڕانکارییە ناوچەیییە بەرفراوانەکان—وەک هەڵوێستە نوێیەکانی ئەمریکا و ڕێکخستنەوە ناوچەیییەکان—چۆن کاریگەری لەسەر هەڵسەنگاندنەکانی تورکیا دادەنێن؟

عەمبەرین زەمان: نەخشەی ئاسایشی بەرفراوانتر بە شێوەیەکی بەرچاو لە گۆڕاندایە. لە کوردستانی عێراق، کشانەوە و دووبارە جێگیرکردنەوەی هێزەکان و کەلوپەلی بەرگریی ئەمریکا، وەک باترییەکانی بەرگریی ئاسمانیی پاتریۆت لە هەولێر، نیگەرانیی جدیی لەناو حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) دروستکردووە. هەولێر هەست دەکات زیاتر کەوتووەتە بەر مەترسیی ئاڵۆزییە ناوچەیییەکان و هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان یان مووشەکی لەلایەن هێزە وەکالەتکارە ناوچەیییەکانەوە.

بۆ تورکیا، ستراتیژییەکەی زۆر لە سنوورە ڕاستەوخۆکانی تێدەپەڕێت. ئانکارا خۆی وەک ناوبژیوانێکی سەرەکیی دیپلۆماسی و ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەسەلمێنێت، هاوسەنگی لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ هاوبەشە سوننەکانی وەک قەتەر، عەرەبستانی سعودیە و پاکستان رادەگرێت، لە هەمان کاتدا بە وردی چاودێری سووریای پاش ئەسەد دەکات و چاوێکی وریای لەسەر ئاڵۆزییە ئەگەرییەکان لەگەڵ ئیسرائیل هەیە. دەستەبەرکردنی ئاسایشی سنوورەکانی باشووری لە ڕێگەی چارەسەرێکی کۆتاییی کێشەی کوردەوە، دەرفەتی سیاسی و سەربازیی زیاتر بە تورکیا دەبەخشێت بۆ ئەنجامدانی ئەم جووڵە گەورەترەی شەتڕەنجی ناوچەیی.

ئەلیف ساریجان: ئەگەر سەیری داهاتوو بکەین، ئاست و بەربەستی یەکلاکەرەوە چییە کە دەبێت لە مانگەکانی داهاتوودا چاودێری بکرێت؟

ئەلیف ساریجان / عەمبەرین زەمان: پشتڕاستکردنەوە و هاوکاتی (بە یەکەوە بوون). ئەگەر پەرلەمان یاسایەکی تێکەڵبوونەوەی تایبەت بە پرۆسەکە و بە مەرجدار پەسەند بکات کە هاوشانی کشانەوەی پشتڕاستکراوەی پەکەکە بچێتە بوار جێبەجێکردنەوە، ئەوا خاڵی بێگەڕانەوە تۆمار دەکات. بەپێچەوانەوە، ئەگەر تێکەڵبوونەوە لە سووریا ڕابووەستێت یان ئەگەر گۆڕانکارییە سیاسییە ناوخۆییەکانی ئانکارا ڕێگری لە پەسەندکردنی کۆمەڵە یاسا سەرەکییەکان بکان، پرۆسەکە ڕووبەڕووی مەترسیی بەستن و سڕبوونی نادیار دەبێتەوە.

ئامادە کردن وەرگێران: مەجید حەقی